Του Χρυσόστομου Μπομπαρίδη
Μια σύγχρονη μορφή εικονογραφικής δημιουργίας, όπως είναι το graphic novel, εμπνευσμένη από την Κόλαση, το πλέον ατμοσφαιρικό τμήμα της Θείας Κωμωδίας του Δάντη, φέρνει στο ελληνικό κοινό μια λησμονημένη γνώση: το ποιητικό αριστούργημα του Δάντη συνιστά ένα κείμενο προορισμένο για το ευρύ κοινό. Πώς, ωστόσο, προέκυψε αυτό; Ο δημιουργικός οίστρος και η πλούσια έμπνευση δεν αρκούν. Οι στίχοι του ενσωματώθηκαν στην παράδοση και μετατράπηκαν σε κομμάτι της λαϊκής συνείδησης. Συγκεκριμένα, κυρίως στην Τοσκάνη, τη γη της καταγωγής του, μέσα από μια διαδικασία ανάλογη των Ομηρικών Επών στην αρχαιότητα ή του Ερωτόκριτου στην πιο σύγχρονη Κρήτη, αποσπάσματα του έργου απομνημονεύονταν και απαγγέλλονταν σε δημόσιες και ιδιωτικές συναθροίσεις για αιώνες. Η συγκεκριμένη παράδοση διατηρήθηκε ζωντανή μέχρι σήμερα. Ηθοποιοί, όπως πιο πρόσφατα ο Ρομπέρτο Μπενίνι, ανέβασαν μονολόγους απαγγέλλοντας στίχους της Θείας Κωμωδίας.
Η Κόλαση του Δάντη, κατά τον Μποτιτσέλι.
Με ένα ανάλογου περιεχομένου θέαμα εμφανίστηκε ο Ρομπέρτο Μπενίνι στο πλαίσιο των εκδηλώσεων της Πάτρας ως Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης 2006, στο Αρχαίο Ωδείο της πόλης. Στο φινάλε της παράστασης, με σεβασμό και χωρίς ίχνος του ανατρεπτικού σχολιασμού του, απήγγειλε τους στίχους της συνάντησης των Δάντη-Βιργιλίου με τον Οδυσσέα.
Πρόκειται για τα πιο ξεχωριστά αποσπάσματα της Θείας Κωμωδίας. Στον όγδοο κύκλο, των δόλιων, ο Δάντης συνοδευόμενος από τον Βιργίλιο εκφράζει την επιθυμία να συνομιλήσει και κυρίως να μάθει το τέλος του Οδυσσέα. Η ψυχή του βρίσκεται εκεί και καίει σε μια «διπλοκέρατη» φλόγα μαζί μ’ αυτή του Διομήδη. Ο Βιργίλιος ικανοποιεί την επιθυμία του. Η εκδοχή του Δάντη διαφέρει από τη γνωστότερη ομηρική. Αναφέρει πως από το νησί της Κίρκης, ο Οδυσσέας δεν επέστρεψε στην Ιθάκη αλλά μαζί με τους συντρόφους του θέλησε να εξερευνήσει κόσμους που κανείς δεν είχε γνωρίσει και δει. Κατευθύνεται δυτικά, περνά τις Πύλες του Ηρακλή και ταξιδεύει για πέντε μήνες στην ανοιχτή θάλασσα. Τότε διακρίνει ένα σκούρο όρος στον ορίζοντα αλλά ένας στρόβιλος, αφού το αναποδογύρισε τρεις φορές, την τέταρτη το βούλιαξε και η θάλασσα τούς σκέπασε.
Ο μυθικός βασιλιάς της Ιθάκης, ο Αινείας του Βιργιλίου και ο Δάντης ανήκουν σε μια κλειστή κατηγορία ανθρώπων που η ποιητική φλέβα τούς οδήγησε να κινούνται στο κόσμο των νεκρών όντας ζωντανοί. Τον Οδυσσέα ο Δάντης τον θαυμάζει κι αυτό γίνεται σαφές καθώς η στιχομυθία δεν επικεντρώνεται, όπως συνήθως σε άλλες ανάλογες, στα κρίματα του που τον έφεραν σ’ αυτόν τον κύκλο της Κόλασης. Ο Οδυσσέας μιλά για την «αρετή και τη γνώση» (per seguir virtute e canoscenza) που χαρακτηρίζουν το ταξίδι του. Το πεπρωμένο του Οδυσσέα, κατά τον Δάντη, δεν είναι αυτό που ταιριάζει σ’ έναν ναυτικό αλλά στον άνθρωπο που αψηφά τον λόγο του Θεού. Η θεϊκή βούληση και στήριξη είναι τα γνωρίσματα που διαφοροποιούν τα δύο ταξίδια. Ο Οδυσσέας το πραγματοποιεί βασιζόμενος στις δικές του δυνάμεις και στο τέλος χάνεται, ενώ ο Δάντης το υλοποιεί έχοντας τη στήριξη του λόγου του Θεού.
Το «ταξίδι» του Δάντη δεν αποσκοπεί στην ικανοποίηση της ανθρώπινης περιέργειας αλλά στο να καταγράψει το πνεύμα της θείας χάριτος. Το βιβλίο, η καταγραφή του κόσμου των νεκρών, είναι το πραγματικό ταξίδι του Δάντη. Ο Οδυσσέας, αντιθέτως, επιλέγει με δικό του κίνδυνο και ρίσκο απαγορευμένες περιπέτειες. Οι «περιπέτειες» του Δάντη βασίζονται στη στήριξη και στην καθοδήγηση ανώτερων δυνάμεων. Ο Βιργίλιος σε Κόλαση και Καθαρτήριο και η Βεατρίκη στον Παράδεισο υπακούν και εκτελούν τις θεϊκές επιταγές. Το βουνό, η πηγή του τέλους για τον Οδυσσέα, είναι το Καθαρτήριο που ο Δάντης ανεβαίνει στον δρόμο για τον Παράδεισο.
Κλείνοντας, ο ασπρόμαυρος σχεδιασμός, οι ευφάνταστες μέσα στην ασάφειά τους μορφές του graphic novel, εντάσσονται στην ένδοξη εικονογραφική παράδοσης της Δαντικής Κόλασης, με εμβληματικούς εκπροσώπους τους Μποτιτσέλι, Ντύρερ και Ντελακρουά.
O Δάντης πριν μπει nella selva oscura, στην σπηλιά εισόδου της Κόλασης, κατά τον Ντύρερ.
Ο μνημειώδης πίνακας του Ντελακρουά που φιλοξενείται στο Λούβρο με τους Δάντη και Βιργίλιο πάνω στη βάρκα του Χάροντα.