«Άνθρωποι πεθαίνουν διασχίζοντας σύνορα, μερικές φορές και με το να βρίσκονται απλώς κοντά τους» Κάπκα Κασάμποβα 13 Μαΐου, 2022 – Κατηγορία: Books – Ετικέτες: ,

«Ήταν μια ονειρεμένη γέφυρα – πανέμορφη. Στάθηκα στη μια πλευρά του ποταμού και μέτρησα. Δεκαοκτώ πέτρινες αψίδες που βούιζαν εναρμονισμένες. Είχε μήκος 300 μέτρα. Ήταν άνοιξη και το νερό είχε φουσκώσει κι έτρεχε ορμητικά, παρασέρνοντας ολόκληρα ξεριζωμένα δέντρα. Έπιασα τον εαυτό μου να ψάχνει κάτι στα σκοτεινά νερά, το κεφάλι του Ορφέα για παράδειγμα. Ποτέ δεν ξέρεις με τα μυθικά ποτάμια και λένε ότι οι μαινάδες πέταξαν το κεφάλι του στο συγκεκριμένο αφού τον κομμάτιασαν» με πολλά διάσπαρτα τέτοιας λογοτεχνικής έντασης αποσπάσματα αναγνωρίζεις εύκολα ότι το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου είναι γραμμένο από άνθρωπο με ατόφια ποιητική φλέβα. Αλλά δεν είναι αυτό το μόνο ατού του βιβλίου ή της συγγραφέως του – διεισδυτική και καθαρή ματιά, φωνή ανθρώπινη και φιλοσοφική, περιγραφές οξυδερκείς και αντικειμενικές, λογοτεχνικό ύφος σε ένα φιλοσοφικό γεωπολιτικό αφήγημα δρόμου κάνουν αυτό το βιβλίο να ξεχωρίζει και να μην μπορείς εύκολα να το κατατάξεις σε ένα είδος – καταργώντας ίσως και αυτά τα ίδια τα σύνορα της δημιουργίας, της συγγραφής, της τέχνης.

Ήδη με την αφιέρωση με την οποία επιλέγει να ξεκινήσει το βιβλίο της «σε όσους δεν κατάφεραν να περάσουν απέναντι, τότε και τώρα» και τη φράση της σελίδας πριν από τα περιεχόμενα «Ο κόσμος ξεχνά πως είμαστε μόνο επισκέπτες σ’ αυτή τη γη, ερχόμαστε σ’ αυτήν γυμνοί και φεύγουμε με άδεια χέρια» (Έσμα Ρετζέποβα, τσιγγάνα τραγουδίστρια) γίνονται ευδιάκριτες οι αρχές αλλά και το στίγμα του κειμένου της.

«Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν το μεταφυσικό, το μυστικιστικό και γενικά το απόκοσμο στοιχείο για να θεραπεύσουν το τραύμα των συνόρων που δεν έχει όνομα, αλλά είναι πανταχού παρόν» δήλωσε σε συνέντευξή της στη Καθημερινή η Kapka Kassabova (Κάπκα Κασάμποβα). Σε μια εποχή που η συζήτηση για τα σύνορα δεν είναι απλώς επίκαιρη αλλά σπαρακτικά επώδυνη, είναι μια καλή στιγμή να σκεφτούμε πόσο καλά γνωρίζουμε τα σύνορά μας κα τι ακριβώς σημαίνει σύνορο. Αυτό είναι ένα βιβλίο για εκείνη τη σκιώδη περιοχή όπου η Βουλγαρία, η Ελλάδα και η Τουρκία συγκλίνουν και αποκλίνουν. Κατά τη διάρκεια «μισού αιώνα σκληρότητας ψυχρού πολέμου», γράφει η Kapka Kassabova σε αυτόν τον στοχαστικό και εντυπωσιακό τόμο, η ζώνη ήταν «ένα δασωμένο Τείχος του Βερολίνου σκοτεινό από τους στρατούς τριών χωρών». Δηλώνοντας ότι παραμένει «αγκαθωτό από τρόμο».

Η συγγραφέας είχε να επισκεφτεί τη χώρα της από το 1992, αλλά στο διάστημα 2014-2015 έκανε τρία μαζεμένα ταξίδια στην ευρύτερη περιοχή των συνόρων της Βουλγαρίας, Ελλάδας και Τουρκίας. Έμεινε σε εγκαταλελειμμένα χωριά, διέσχισε δύσβατους δρόμους, είδε πώς τελούνται ακόμη έθιμα αιώνων, ανάσανε με την ομορφιά της φύσης και κυρίως άκουσε αμέτρητες ιστορίες ανθρώπων που συνάντησε και στις τρεις χώρες, ιστορίες για πύρινες μπάλες, ιστορίες για χαμένες ψυχές, ιστορίες για την Ιστορία, αλλά και ιστορίες για το παρόν, για τις ανησυχίες, για τη ζωή. Όλα αυτά τα κατέγραψε σε ένα πολύ ιδιαίτερο βιβλίο, προσθέτοντας τις αναμνήσεις της από τα παιδικά της χρόνια στην κομμουνιστική Βουλγαρία, προσθέτοντας επίσης στοιχεία από την ιστορία του τόπου, τη μυθολογία, τις παραδόσεις και τη γλώσσα, αλλά και τις σκέψεις της γύρω από τη βαριά σκιά που απλώνεται σε μια περιοχή που τη χωρίζουν σύνορα. Τα «Σύνορα – ανθρώπινες ιστορίες από την άκρη των Βαλκανίων», λοιπόν, όπως λέγεται το βιβλίο, έπειτα από μια αξιοσημείωτη πορεία στο εξωτερικό, κυκλοφορούν και στη γλώσσα μας από τις εκδόσεις Οξύ, σε μετάφραση Γιάννη Καστανάρα. 

Γεννημένη το 1973 κάτω από τους Ποντιακούς ουρανούς, η Kassabova, της οποίας τα προηγούμενα βιβλία περιλαμβάνουν Street Without a Name: Childhood και Other Misadventures in Bulgaria, τώρα ζει στη Σκωτία. Στα «Σύνορα», τακτοποιεί το υλικό της ευρέως γεωγραφικά, ξεκινώντας και τελειώνοντας στη Μαύρη Θάλασσα στην άκρη της οροσειράς Strandja όπου συναντώνται τα μεσογειακά και τα βαλκανικά ρεύματα. Αναμειγνύει τα απομνημονεύματα με τα ταξιδιωτικά, ταξιδεύοντας κυρίως με ένα παλιό Renault, σκηνοθετημένο από τους «freakish serendipities» και με τοπογραφική περιγραφή, λογοτεχνικές αναφορές, προβληματισμό για το τι σημαίνει η έννοια «σύνορο» και πάνω απ’ όλα, μακροσκελή αποσπάσματα από ανθρώπους που συναντά πάνω στα ταξίδια της, παραδίνοντας στους αναγνώστες μια εσάνς προφορικής ιστορίας.

Για τη σύνθετη εικόνα της, η Kassabova αντλεί έντεχνα από τη σλαβική λαογραφία, τα αρχαία έθιμα, τους μύθους και αποσπάσματα της ιστορίας, αν και ποτέ δεν πέφτει στην παγίδα να αναπαραστήσει όλη τη σύγχρονη πολιτική τραγωδία. Επικεντρώνεται επίσης σε λέξεις κλειδιά που αποτελούν παράδειγμα των θεμάτων της, όπως το memleket (πατρίδα) από το τουρκικό meme (στήθος).

Έχει ένα χάρισμα στην αφήγηση που τιμά παραδόσεις αιώνων. Θαυμάζει κανείς την εργατικότητά της, τόσο ως ταξιδιώτη όσο και ως ερευνήτρια. Ξέρω πόσο δελεαστικό είναι στο τέλος μιας κουραστικής μέρας στο δρόμο να μην κάνεις το παραπάνω μίλι. Αλλά η Κασάμποβα το κάνει πάντα. Και μετά το ταξίδι καταβάλλει τεράστιες προσπάθειες για να εντοπίσει επιζώντες, ανθρώπους που έχουν εμφανιστεί στις ιστορίες, ταξιδεύοντας συχνά μεγάλες αποστάσεις για να τους συναντήσει.

Οι προφορικές προσωπικές μαρτυρίες των ανθρώπων που συναντάει παίζουν κομβικό ρόλο στη δομή του βιβλίου και σε συνέντευξή της έχει εξηγήσει τη σημασία τους: «Το ότι ένας άγνωστος ξαφνικά ενδιαφέρεται για σένα και μπορεί πραγματικά να σε ακούσει είναι ένα είδος θεραπείας. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ακούν ποτέ. Ειδικά στα Βαλκάνια προτιμάμε να μιλάμε, να εξηγούμε, να διακόπτουμε, “θα σου πω εγώ πώς έχουν τα πράγματα”. Οι άνθρωποι των συνόρων κουβαλούν ένα βαρύ ψυχολογικό φορτίο, επειδή η ιστορία έχει υπάρξει σκληρή μαζί τους, αλλά και επειδή έτσι είναι τα Βαλκάνια. Τα σύνορα είναι ένα είδος κρυστάλλινου πρίσματος, μέσα από το οποίο αχνοφαίνονται πολλές αλήθειες σχετικά με την αληθινή φύση της περιοχής. Έχουμε αποτύχει να αντιμετωπίσουμε την εθνική μας ιστορία με θάρρος, προτιμώντας την άρνηση και το κουκούλωμα των αμαρτιών μας και την κατηγορία των γειτόνων μας. Αυτή η παιδική συμπεριφορά που συνεχίζεται ακόμη έχει δημιουργήσει περίεργες μορφές μιας συλλογικής σχιζοφρένειας. Οι άνθρωποι ζουν γεμάτοι με μια ανεπεξέργαστη θλίψη, ενοχή και με έντονη ανάγκη να βρουν έναν τρόπο να ανακουφιστούν». 

Η Kassabova είναι ένας εξαιρετικός οδηγός. Όπως θα περίμενε κανείς σε ένα βιβλίο που εστιάζει στην ανθρώπινη ιστορία, υπάρχουν πολλά για την εθνικότητα και τη θρησκεία σε αυτές τις σελίδες. Στους πρώτους που ασπάστηκαν το Ισλάμ περιελάμβαναν ευγενείς των Βαλκανίων, μεταξύ των οποίων Σέρβοι, Βυζαντινοί Έλληνες και Βενετοί, καθώς και Βούλγαροι. Στη συνέχεια, υπήρχαν οι αιρετικοί Βογομίλοι, μέλη ενός κινήματος που εξαπλώθηκε δυτικά στη Βοσνία, την Ιταλία και τη Γαλλία και τελικά «μεταμορφώθηκε» στην εκκλησία των Καθαρών. Το Σύνορα αποκαλύπτει έξοχα τα αποτελέσματα μιας καλειδοσκοπικής μετατόπισης ολόκληρης χιλιετίας.

Φιλοσοφικό, ανθρώπινο, συγκινητικό, σκληρό ενίοτε, ρομαντικό άλλοτε, ένα οδοιπορικό που καταργεί διαχωριστικές γραμμές και αφήνει το βίωμα να ενωθεί με την ιστορία, την προσωπική αφήγηση με τη λαογραφία και τους μύθους, τη λογοτεχνική γραφή με το δοκίμιο. Ένα βιβλίο πιο επίκαιρο από ποτέ που γεννά σκέψεις, ανησυχίες, προβληματισμό, ενώ παράλληλα προσφέρει εξαιρετική αναγνωστική απόλαυση.

ΣΥΝΟΡΑ – Brainfood Εκδοτική